НАМ ОЛОХТООҔО ДМИТРИЙ АРГУНОВ – ЫЧЧАККА ҮТҮӨ ХОЛОБУР, БАСТЫҤ СҮБЭҺИТ

«Ленин» аатынан уонна икки «Үлэ Кыһыл Знамя» уордьаннар кавалера, Норуот хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Нам улууһун Ытык киһитэ, үлэ, тыыл бэтэрээнэ Дмитрий Тимофеевич Аргунов бу дьыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр 85 үбүлүөйдээх сааһын туолла. Кининэн оҕолоро, сиэннэрэ, хос сиэннэрэ киэн тутталлар, мэлдьи холобур оҥостоллор.


Аҕабыт Таастаах нэһилиэгэр 1935 сыллаахха холкуостаах кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата Тимофей Кузьмич тимир ууһа, ийэтэ Матырыас Салбаҥтан төрүттээх. Матырыас икки уол оҕоломмута. Улахан уола Авксентий, кыра уолун (аҕабын) төрөтөөт, кыайан быыһаммакка бараахтаабыт. Кыра уолун Миитэрэй диэн сүрэхтээн эбэтэ иитэн улаатыннарар. Аҕам 5-6 саастааҕар эһэтэ ыалдьан суох буолбутун кэннэ эбэтин кыыһа Өлөксөөскө, күтүөтэ Бүөтүргэ көһөн кэлэллэр. 9 сааһыгар эбэтэ ыалдьан икки хараҕынан көрбөт буолар,  ол иһин эдьиийэ Александра Кузьминична, күтүөтэ Петр Яковлевич Тихоновтар аҕабын бэйэлэрин оҕолорун курдук көрөн-харайан улаатыннараллар. Сүөһү көрүүтүгэр үлэлиир эдьиийигэр көмө киһитэ буолан, хотоҥҥо тахсан тымтык тутан, саах күрдьэн, хотуул оту харбаан, хотон үлэтин кыра сааһыттан билэн, үлэҕэ үөрэнэн улааппыта. Ситэ 15-һин туолбакка сылдьан, түөрт кылаас кэнниттэн оскуолаҕа үөрэнэрин тохтотон, холкуоска киирэн, хотон ис-тас үлэтигэр үлэлээбитэ. 1953-1954 сс. кыһын күтүөтүн кытта Хорболооххо ыанньыкка ат оҕуһунан от тиэйэн кыстаабыта.

Ити дьыл, сааһыары кулун тутарга, эдьиийэ Намҥа ветеринарнай санитар үөрэҕэр киллэрэр. Үөрэҕин бүтэрэн икки сыл ветсанитарынан үлэлиир. Ити саҕана Хорболооххо, Төгүрүппүт сайылыктарга үс ыанньыксыт, субай сүөһү, сылгы баарын аҕам кыһыны быһа атынан кэрийэн сүөһүнү-сылгыны көрөрө.

1956 сыллаахха вет. санитар үлэтин сөбүлээбэккэ уурайан, «Туора тииккэ» ыанньык сүөһүлэргэ от тиэйиитигэр барар. Ол сылдьан: «Хотон үлэтигэр, сүөһүнү көрүүгэ дьахтар аймах эрэ сылдьыахтаах буолбатах, эр киһи ынах ыыра, ньирэй көрөрө тоҕо сатаныа суохтааҕый?» – диэн санаан 18 саастааҕар, ол аата 1957 сыллаахха, бэйэтэ тылланан Бардыалаахха ньирэй көрөөччүнэн барар. Оччолорго 50-нуу ньирэйи көрөллөрө, аҕам ньирэйи сүтэрбэт туһугар турунан үлэлээбитэ. Иккис-үһүс сылыгар биир да тарбыйаҕы өлөрбөккө, киниэхэ икки сыл субуруччу биирдии ньирэйи эбии төлөбүр быһыытынан биэрбиттэрэ. Саҥа төрөөбүт ньирэйдэргэ уон хонук устата хайаан да бэйэтин ийэтин үүтүн иһэрдэрэ. Ол иһин хас биирдии ньирэй буккуллубатын диэн суруктаах, иһитэ эмиэ суруктаах буоларын ситиһэрэ. Тарбыйахтар уонча хоннохторуна от, сугун абаҕатын оргутан, ол уутун мэлдьи иһэрдэрэ. Оннук биир да ньирэйи сүтэрбэккэ кыһамньылаахтык үлэлиирэ.

1960 сыллаахха көрөн-истэн улаатыннарбыт тарбыйахтара туҥуй бургунас буолбутуттарын кэннэ, бэйэтэ ыанньыктаан үлэтин саҕалаабыта. Дьэ, мантан ыла кини ыанньыксыт быһыытынан уһун, сындалҕаннаах, үрдүк ситиһиилэрдээх үлэтэ саҕаламмыта.

Ити дьыл бургунастарыттан бастаан 1800 кг, фуражнай ынахха таһаардахха 2500 кг, үүтү ылан элбэх үүтү ыыр кыахтааҕын көрдөрбүтэ. Бу ынахтарын 1967 сылга диэри илдьэ сылдьыбыта. Аҕыс сыл устата биир ынахтан 2200 – 2500 кг үүтү ыыр. Ол саҕана бу үрдүк көрдөрүү этэ.

Уонча сыллаах күүрээннээх үлэтин учуоттаан, 1966 сыллаахха «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьанынан наҕараадаламмыта.

1968 сыллаахха эмиэ саҥа бургунастары тутан, оройуоҥҥа бастакынан үс тыһыынчалаах кирбиини ылан, биир ынахтан 3000-3500 киилэ үүтү ыан, 1973 сыллаахха балаҕан ыйын 6 күнүгэр «Ленин» аатынан уордьанынан наҕараадаланар.

Аҕабыт ыанньыксыт үлэтин бары мындырдарын баһылаан, ынахтарын синньилэрин кытта элбэхтик үлэлээн, үчүгэйдик аһатан, 1979 сыллаахха биир ынахтан 3138 кг үүтү ыыр. Иккис эрэ төрөөһүннэригэр маннык үрдүк көрдөрүү чахчы сатабылынан, элбэх ыарахан үлэттэн таҕыстаҕа диэн сөҕө эрэ саныыгын.

Үрдүк үүт иһин охсуһууну Дмитрий Аргунов бургунастары сүүмэрдээһинтэн саҕалыыр. Бургунастары тас көрүҥнэриттэн, үүттээх буолар чинчилэриттэн көрөн талан ылара. Төрөөбүттэрин кэннэ раздойга туруорара. Ону саҕалыырыгар бастакы күннэргэ күҥҥэ үстэ аһатар. Бастаан 3-4 күн устата кураанах аһылыгы, уотурбаны, битэмииннээх от мээккэтин биэрэр. Бэһис күнүттэн саҕалаан көөнньөрбөнү биэрэр. Ити кэмҥэ сорох күн эбии аһылыгын кураанахтыы, сороҕор көөнньөрбөнү сиэтэр. Раздой кэмигэр отун үстэ уурар. Раздойу ый кэриҥэ ыытар.

Үксүн от кэмчи буолан, эбии аһылыгы элбэхтик оҥорон аһатар, талах, дулҕа үлтүрүтүллүбүтүнэн көөнньөрбөнү 40-50 кг тиийэ биир ынахха сиэтэрэ. Ордук элбэх сыратын, бириэмэтин ынаҕы ыаһыҥҥа биэрэрэ. Бириэмэни харыстаабакка 20-25 ынаҕы ыырыгар икки чаастан итэҕэһэ суох бириэмэ барара.

Сүөһүттэн ылыллар бордууксуйаны үрдэтиигэ оройуон бастыҥнарыттан биирдэстэрэ, «Нам» совхоз ыанньыксыта, «Ленин» аатынан уонна «Үлэ Кыһыл Знамя» уордьаннар кавалера Дмитрий Аргунов ССКП райкомун чилиэнэ буолар. Уон биирис пятилетка бастакы сылларыгар өрөспүүбүлүкэ чулуу ыанньыксыттарын ахсааныгар киирэр. Ол ситиһиитин чиҥэтэн 1981 сылтан биирдии ынаҕыттан 3604 кг үүтү массыынанан ыаһыҥҥа оройуон чөмпүйүөн ыанньыксытын аатын ылар.

Саамай үрдүк көрдөрүүнү 1986 сыллаахха хас биирдии ынаҕыттан 5228 кг үүтү ыан, ити сыл иккис «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьанынан наҕараадаламмыта.

Алта уонус сылларга дойду үрдүнэн Валентина Гаганова көтөхпүт бачыыма тыа сирин производствотын өрө көтөҕүүгэ ыччат үлэлии тахсыытынан, Дмитрий Аргунов уонна бииргэ улааппыт, үлэлээбит атаһа – доҕоро, биир үөлээннээҕэ Николай Романович Шестаков суолдьут сулуһунан буолбуттара. 1960 сылга бастакы ыччат комсомольскай фермата тэриллэн, Дмитрий Аргунов, Николай Шестаков, Екатерина Скрыбыкина, Мария Даниловна Охлопкова, Ульяна Васильевна Дмитриева туҥуй бургунастары тутан, «Дьаҕыныатта» сайылыгар үлэлии тахсыбыттара. Дьэ, мантан саҕаланан «Нам» совхоз тэриллэн, Үөдэй отделениетыгар «Дьаҕыныатта» сайылыгар ыччат-комсомол фермата баар буолбута. Манна ыанньыксаттарга старшайынан аҕабыт Дмитрий Аргунов анаммыта. 1960 сыллааҕы үлэлэрин көрдөрүүтүнэн Дмитрий Аргунов, Николай Шестаков РСФСР Верховнай Советын Президиумун Бочуотунай Грамотатынан наҕараадаламмыттара.

Ферма улаатан, ыччата эбиллэн, аны дэриэбинэ соҕуруу өттүгэр «Лена» ыччат-комсомол фермата тэриллибитэ. Кэккэ сылларга манна наставниктарынан Дмитрий Аргунов, Николай Шестаков иилээн- саҕалаан үлэлээбиттэрэ. Бу кэмтэн саҕаламмыта, ыччаты фермаҕа уһуйбут уһун сындалҕаннаах үлэлэрэ.

«Лена», «Дьаҕыныатта», кэлин «Дуудаҥалаах» уонна «Эрчим» ыччат-комсомол фермалара оройуон куоталаһыыларыгар инники күөҥҥэ тахсыбыттара, республикаҕа тиийэ аатырбыттара.

1966 сыллаахха Үөдэйгэ «Оскуола – производство – үрдүк үөрэх» диэн хамсааһыны өйөөн, Нам орто оскуолатын 10 «а» кылааһын 15 оҕото тутуспутунан производствоҕа бастакы үлэлии кэлбиттэрэ.

1968 сыллаахха республика үрдүнэн ыҥырыы таһааран, 1 Хомустаах орто оскуолатын бүтэрбит оҕолор ыҥырыыны ылынан, «Дуудаҥалаах», «Эрчим» ферматыгар Дмитрий Аргунов, Николай Шестаков наставниктаах Үөдэй иккис биригээдэтигэр ыанньыксытынан үлэлии кэлбиттэрэ. Икки-үс сыл үлэлээн баран үөрэххэ баралларыгар саҥа оскуоланы бүтэрбит оҕолор ыанньыксыттыы кэлэллэрэ. Онон Дмитрий Аргунов уонна Николай Шестаков ыанньыксыт идэтигэр үөрэппит, уһуйбут оҕолорун ахсаана сыллата хаҥыы, элбии турара.

Ол курдук, 1980 сыллаахха саҥа хамсааһыны киллэрэн «Сүөһү иитиитин-уолаттар эрчимнээх илиилэригэр» диэн оройуоҥҥа, республикаҕа күүскэ тэнийбитэ. Бу ыҥырыыны ылынан, Үөдэй оскуолатыгар бииргэ үөрэммит уолаттар Үөдэй отделениетын бастакы, иккис нүөмэрдээх биригээдэлэригэр Михаил Ядреев, Афанасий Рожин ыанньыксыттыы киирбиттэрэ.

«Нам» совхоз Үөдэй 2-с нүөмэрдээх биригээдэтин «Дуудаҥалаах» ыччат-комсомол ферматыгар эдэр ыанньыксыттар Михаил Ядреев, Григорий Матвеев, Петр Новгородов, убайбыт Дмитрий «Сүөһү иитиитигэр – уолаттар эрчимнээх илиилэрин» диэн ыҥырыыны оройуоҥҥа бастакынан өйөөбүттэрэ.

1984 сыллаахха «Нам» совхоз Үөдэй биригээдэтин эдэр ыанньыксыттара Михаил Ядреев, Афанасий Рожин оройуон бары уолаттарыгар аһаҕас сурук таһаарбыттара. Бу ыҥырыыны өйөөннөр «Хатыҥ-Арыы» совхоз Бастыҥай биригээдэтигэр, «Нам» совхоз Үөдэй биригээдэтигэр уонна Нам сэлиэнньэтиттэн М. Аммосов аатынан совхоз Маймаҕа биригээдэтигэр ыччат сүөһү иитиитигэр үлэлии тахсыбыта.

Ол курдук оройуон үрдүнэн 24 уол үрүҥ илгэни дэлэтэн үлэлии-хамныы сылдьыбыттара. Кэскиллээх хамсааһыны өйөөн, фермаҕа тахсыылара элбээн, кэлин 36 уол ыанньыксыт буолбута.

Кинилэр истэригэр араас сылларга Саха АССР Верховнай Советын депутаттарынан быыбардаммыт Анна Михайловна уонна Анна Николаевна Обутовалар, Александра Ивановна Охлопкова, эдэрдэртэн оройуоҥҥа ким хайа иннинэ үс тыһыынчалаах кирбиини аһара түспүт уолаттар Афанасий Рожин, Михаил Ядреев уо. д. а. баалларынан аҕам Дмитрий Тимофеевич күн бүгүҥҥэ диэри киэн туттар. Кини Николай Романовичтыын «Дуудаҥалаах», «Эрчим» ыччат-комсомол ферматын салайааччыларын быһыытынан 30-ча сыл үлэлээбитэрэ. Ол устатыгар элбэх сыраларын, ис дууһаларын ыччаты үлэҕэ үөрэтиигэ биэрбиттэрэ, сылайары билбэккэ бэйэлэрин үлэлэрин баай-мындыр уопуттарынан тыа сирин үлэтин олоҕун таптыырга үөрэппиттэрэ. Аҕам табаарыһа, үөлээннээҕэ Николай Романович Шестаков «Үлэ Кыһыл Знамята» уонна Бочуот знагын уордьаннарын кавалера.

Аҕам эдэр сааһын хотоҥҥо ыыппыт үлэтиттэн дьолун булбута. 1960 сыллаахха Намтан үлэлии кэлбит кыыһы (ийэбин) Анисия Прокопьевна Андросованы сөбүлүү көрөн, ыал буолан, түөрт оҕоломмуттара. Ийэлээх аҕам үлэлэрин таһынан иккиэн ырыаһыттарынан биллэллэрэ. Үөдэй биригээдэтин уус-уран самодеятельноһын куоталаһыытыгар, үлэҕэ дьону көҕүлүүргэ күүс-көмө буолаллара.

Аҕабыт, эһэбит Дмитрий Тимофеевич аҕыс сиэн, уон үс хос сиэн амарах эһэтэ. Билигин да эдэр көлүөнэ ыччакка бэйэтин өр сылларга иитиэхтээн таһаарбыт көмүс кылаатын киллэрсэ, сүбэлии – амалыы олороруттан үөрэбит, киэн туттабыт.

Александра АРГУНОВА.