Тыа хаһаайыстыбатын уонна астыыр-үөллүүр салаа үлэһиттэрин күнүнэн эҕэрдэ!

Ытыктабыллаах тыа хаһаайыстыбатын уонна астыыр-үөллүүр салаа үлэһиттэрэ, бэтэрээннэрэ!

 Убаастабыллаах тыа хаһаайыстыбатыгар быһаччы үлэлии-хамсыы сылдьар тыа сирин туруу үлэһит дьоно!

Эһигини барыгытын идэлээх бырааһынньыкпытынан – дойду үрдүнэн бэлиэтэнэр Тыа хаһаайыстыбатын уонна астыыр-үөллүүр салаа үлэһиттэрин күнүнэн итиитик-истиҥник эҕэрдэлиибин!

Бу тыа сиригэр олорор, сүөһү иитиитигэр, сиртэн үүнээйини ылыыга, тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорон таһаарыыга ыарахаттартан толлубакка, сыралаһан үлэлиир дьону түмэр, сомоҕолуур бэлиэ бырааһынньык.

Кэм-кэрдии хаамыытынан олох сайдан иһэр, ол эрээри тыа сирин үлэтэ тыын суолтатын сүтэрбэт. Тоҕо диэтэххэ, дойду ас-үөл өттүнэн куттала суох буолуутун тыа хаһаайыстыбата, хотон-хонуу үлэһиттэрэ, үлэни-хамнаһы сүрүннүүр исписэлиистэр хааччыйаллар.

Тыйыс айылҕалаах Саха сирэ Уһун Илиҥҥэ биир саамай бигэтик сайдар регион буолар. Агропромышленнай комплекс өрөспүүбүлүкэ социальнай-экономическэй сайдыытыгар боччумнаах оруолу ылар. Күн бүгүн тыа хаһаайыстыбатын күннээҕи үлэтигэр-хамнаһыгар, бородууксуйаны оҥорон таһаарыыга аныгы тиэхиньикэ, саҥа технология, бастыҥ уопут уонна наука ситиһиилэрэ туһаныллаллар.

Тыа сирэ сайдыыга киэҥник хардыылыыр – кини социальнай мөссүөнэ уларыйан, тыа хаһаайыстыбатын көрдөрүүтэ тупсан иһэр. Россия федерациятыттан, өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн көрүллэр үпкэ тирэҕирэн, сыллата ыһыы иэнэ кэҥэтиллэр, сүөһү иитэр комплекстар тутуллаллар, астыыр-таҥастыыр салаа эбийиэктэрэ үлэҕэ киллэриллэллэр, саҥа тиэхиньикэ атыылаһыллар, үлэ технологията тупсарыллар.

         Өрөспүүбүлүкэтээҕи уонна федеральнай тус сыаллаах бырагыраамалар чэрчилэринэн, элбэх социальнай эбийиэк тутуллан үлэҕэ киллэриллэр, агропромышленнай комплекс үлэһиттэрин уонна эдэр исписэлиистэрин олорор усулуобуйалара болҕомтоҕо тутуллар, саҥа саҕалыыр эдэр бааһынайдарга уонна үлэлэрин-хамнастарын кэҥэтэр бааһынайдарга анаммыт граннарынан улахан хамсааһын тэриллэр. Бу барыта тыа сирин, аграрнай производствоны өйүүр судаарыстыба бэлиитикэтигэр тирэҕирэр.                                             

Ил Дархан 2018 сыл ахсынньы 11 күнүгэр таһаарбыт 232 №-дээх «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр тыа хаһаайыстыбатын сайдыытын кэскиллээх хайысхаларын туһунан» ыйааҕар 2024 сылга диэри биир чорботуллар сорук чопчу ыйыллар: нэһилиэнньэни бэйэ оҥорон таһаарбыт хаачыстыбалаах аһынан-үөлүнэн хааччыйыы таһымын үрдэтии. Биһиги үүтүнэн, этинэн, хортуоппуйунан уонна оҕуруот аһынан эрэ муҥурдаммаккабыт, олохтоох аһылык бородууксуйатын бары көрүҥүн оҥорон таһаарыыны элбэтиигэ үлэлиэхтээхпит.

Бу Ыйаах ылыллыбыт бастакы сылыгар тыа хаһаайыстыбатын сүрүн көрдөрүүлэрин хамсааһыннара үчүгэй. Ол курдук, өскөтүн былырыын тыа хаһаайыстыбатын валовай бородууксуйатын индексэ 100,7 бырыһыаҥҥа тэҥнэһэр буоллаҕына, быйылгы көрдөрүү – 105,5%.

Быйыл 15 улууска тыа хаһаайыстыбатын табаарын оҥорон таһаарааччылар саҥа 82 тиэхиникэни уонна тэрили ыллылар, ол иһигэр 4 бурдугу хомуйар комбайны, 8 бааһынаны хорутар тыраахтыры, 21 араас сири көбүтэр, бурдугу ыһар, хомуйар уонна 49 бурдугу ыраастыыр тиэхиникэни ыллылар.  Манна уопсайа 171 мөл. солк көрүллүбүтэ. Маны сэргэ уопсайа 3600 туонна угуллар 12 сиилэс дьааматын уонна 694 км уһуннаах күрүө тутуулара барар.

Төһө да ааспыт сайын сорох улуустарга курааннаан, Үөһээ Дьааҥы улууһугар уот туран,  сүөһүбүтүн уонна сылгыбытын сыл таһаарарга оппут саппааһын син хааччынныбыт. Былааннаабыт оппут 99 бырыһыанын толорон, 457 тыһыынча туоннаны оттоотубут, 13 тыһыынча кэриҥэ сенаж, 21 тыһыынчаттан тахса сиилэс бэлэмнээтибит. Быйылгы кыстыкка өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 238 тыһыынча сүөһү, 247 тыһыынча сылгы  киирэргэ бэлэм.

Бу сыл ыам ыйын 22 күнүгэр Хаҥалас улууһун Улахан Аан нэһилиэгэр биһиги аан бастаан өрөспүүбүлүкэбит Ил Дархана Айсен Николаев бигэргэппит Сайылык күнүн бэлиэтээтибит. Бу тэрээһиннэр чэрчилэринэн өрөспүүбүлүкэ 16 хаһаайыстыбаларыгар 1200 төбөҕө ананммыт 12 сайылык уонна 4 субан сүөһүнү төлөһүтэр 50,8 мөл. солк. гран бэриллибитэ.

Маны сэргэ дьиэ кэргэн фермаларын сайыннарыыга 25 бааһынай хаһаайыстыбаларга 140 мөл. солк. гран көрүлүннэ. Оттон сылгыны иитэр 50 хаһаайыстыба конебаза тутуутугар биирдии мөл. солк. гран ылбыта. Уопсайа быйыл өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 11 ынах-сүөһү турар комплекса тутуллар. Дьокуускайдааҕы көтөр фабрикатыгар саҥа сыах арылынна.                                     

 Тыа хаһаайыстыбатын табаарын оҥорон таһаарааччылар иннилэригэр турбут соругу олоххо киллэрэргэ анаан өрөспүүбүлүкэҕэ анал АПК-ны өйүүр Пуонда тэриллибитэ. Бу пуондаттан сааскы ыһыыга, от үлэтигэр, инвестиция бырайыактарын олоххо киллэрэргэ, тэрилтэлэри үп өттүнэн чөлүгэр түһэрэргэ көмө быһыытынан харчы көрүллэр. Агропромышленнай комплекс бородууксуйатын экспортка таһаарыы региональнай бырайыак чэрчитинэн 3 модельнай бырайыак аттарыллан оҥоһулла сылдьар. Бу манна таба, сылгы этин, балыгы, сир аһын экспортка таһаарыы көрүллэр.

Маны таһынан «Тыа сирин территорияларын бигэтик сайыннарыы» бырагыраамма «Тыа сиригэр олорор гражданнар усулуобуйаларын тупсарыы» хайысхатынан быйыл өрөспүүбүлүкэ 31 оройуонугар 432 ыал дьиэлэннэ. Амма Сулҕаччытыгар ФАП, Хаҥалас Малдьаҕарыгар, Нам Хатаһыгар кэлим тутуу икки эбийиэгэ тутуллаллар, Үөһээ Бүлүү, Ньурба, Томпо, Өлүөхүмэ, Сунтаар улуустарыгар алта уу ситимэ, Өктөм уонна Чурапчы улууһун Дириҥэр гааһы үллэрэр ситим тардыллар итиэннэ 10 олохтоох көҕүлээһини граннарынан өйөөһүн уон бырайыага үлэҕэ киллэрилиннэ.

Быйыл 21-с төгүлүн ыытыллар “Көмүс күһүн” бүтүн Арассыыйатааҕы тыа хаһаайыстыбатын оҥорон таһаарааччыларын быыстапкатыгар аан бастакытын саха сылгытын уонна сүөһүтүн көрдөрдүбүт. Саха боруодата мустубут дьон сэҥээриитин ылла.

Чахчы элбэх оҥоһулунна, ол эрээри ситиһиллибитинэн уоскуйар табыллыбат. Биһиги тэрилтэлэрбит, хаһаайыстыбаларбыт, бородууксуйабыт күрэстэһэр кыахтарын улаатыннарарга, АПК үлэһиттэрин хамнастарын үрдэтэргэ, тыа сиригэр олорор-үлэлиир табыгастаах усулуобуйаны тэрийэргэ иннибитигэр өссө элбэх үлэ күүтэр.

Бэйэбит өттүбүтүттэн туһааннаах өйөбүлү оҥорон, кииҥҥэ тиийэ туруорсан, хайа кыалларынан тыа сирэ куораттан итэҕэһэ суох сайдыылаах,  оҥорон таһаарыы улаатан иһэригэр кыһаныахпыт.

 Ытыктабыллаах тыа хаһаайыстыбатын уонна астыыр-таҥастыыр салаа үлэһиттэрэ, өрөспүүбүлүкэ аграрнай экономикатын бөҕөргөтүүгэ таһаарыылаах үлэҕит иһин ис сүрэхпиттэн махтанабын. Күндү бэтэрээннэр, үтүө суобастаах үлэҕит иһин эһиэхэ дириҥник сүгүрүйэбин! Баҕарабын ыраас халлааны, быйаҥнаах бааһынаны, үрдүк үүнүүнү уонна дьоһун дохуоту! Чэгиэн-чэбдик доруобуйаны, тус бэйэҕитигэр уонна чугас дьоҥҥутугар, дьиэ кэргэттэргитигэр ситиһиини, дьолу-соргуну!

Истиҥ эҕэрдэни кытары, СӨ Тыа хаһаайыстыбатын миниистирэ Александр Атласов